Ionawr 8: Tywydd, yr ardd a bywyd gwyllt

'

Roedd y tywydd yn wych dros Nadolig a’r flwyddyn newydd os dach chi’n iawn gyda thywydd oer iawn - ond heulog.  Treuliais dipyn o amser yn cerdded ar y comin gyda’r awyr yn las iawn: a gydag ychydig o haenau cynnes roedd cerdded yn teimlo’n braf.  Dyma sigldi-gwt a oedd yn brysur yn bwydo mewn pwll bach ar y comin a coch dan adain yn y gwrych.

 Yn agosach i adre, dan ni’n cael newid y palmant sy'n cael ei ddefnyddio ar y ddaear yn yr ardd ger y tŷ. Gwnaed hwn o frics, ac mae'n ddeniadol, ond briciau hen dŷ yw'r briciau ac ni fwriadwyd erioed at y diben hwn, mewn gwirionedd. Felly mae ganddyn nhw ymylon garw ac maen nhw'n anwastad iawn. Cwymp sy'n aros i ddigwydd.  Mae'r cwmni sy'n gwneud y gwaith yn defnyddio palmentydd carreg wedi'u hailgylchu a dan ni’n edrych ymlaen at y canlyniad.

 

Dyma sut oedd y ddaear:

 

A dyma sut mae hi ar y funud, wedi i’r briciau hen cael eu codi.  

 

Yn anffodus mae’r tywydd am droi yn arw.  Pwy a ŵyr os cawn ni eira yn fama - fel arfer dan ni ddim yn cael llawer.  Ond mi fydd yn wlyb iawn: rhy wlyb i godi a gosod slabiau palmant.  Felly  bydd rhaid aros i’r tywydd gwella.

Yn y cyfamser dwi wedi codi llawer o’r planhigion crocws, a oedd ychydig yn rhy agos at yr ymyl.  Maen nhw wedi cael eu symud: rhai i’r tŷ gwydr a rhai i lefydd eraill yn yr ardd.  Mae’n dda cael rhai blodau yn y tŷ gwydr ar gyfer y gwenyn cynnar.  Ar ddiwrnodau glawog neu oer pan all fod yn anodd cyrraedd y blodau yn yr ardd, gall y gwenyn chwilota am fwyd yn y tŷ gwydr.

 

A hefyd yn y cyfamser, os ydy’r tywydd yn ofnadwy, cyfle  i glirio yn y tŷ, ar bethau nad oes eu hangen arnom fwyach.  Ac mae ’na fynydd o’r rheina!

Diwrnod 7

A heddiw (31Rhagfyr) mae hi’n ddiwrnod saith a dyma’r bennod a’r frawddeg gyntaf:

 

“Mae hi'n Ddiwrnod saith o 12 Diwrnod Gwyllt ac mae'r dasg o'u rheoli i'w rhannu.”

 

Mewn coetir conwydd tawel, mae fflach o goch yn gwibio rhwng y coed… y wiwer goch gudd, yn brysur yn chwilota am fwyd ar gyfer y gaeaf.”

 

Yn anffodus, does dim gwiwer goch yn agos i fi o gwbl, felly es yn ôl i weld y lluniau o wiwerod coch a thynnais eleni yn yr Alban.  Dyma un a oedd yn bwydo fel aderyn.  Mi faswn wrth fy modd yn gweld gwiwerod coch yn agosach i le dwi’n byw, ond rhaid mynd i Droset i ynys Brownsea am hynny (163 milltir).  Mae Sir Fôn yn bellach!

Tynnwyd y llun yma yn Aigas, y llynedd.  Cawson ni (fy ffrind a fi) wythnos wych yn Aigas, sydd yn ganolfan bywyd gwyllt.Wel, field centre yn Saesneg ond dydy hyn ddim yn cyfieithu yn uniongyrchol nac ydy?  Dwi ddim yn meddwl mai Canolfan Maes ydy beth sydd angen yn fama.  Beth bynnag, dwi’n siŵr fy mod wedi sôn am fy mhrofiad pan ddes i adre, mewn blog.  Ond na, dwi wedi tsecio a gweld fy mod heb gofnodi’r profiad hynny!  Lle arbennig iawn, lle gwelson ni eryrod aur, dolffiniaid, cogydd a gymaint o adar a hefyd ymweld â llefydd mor brydferth fel Loch Maree a chymoedd di-ri.  Dyma lun o giw tylluan frech a oedd wedi syrthio (neu ddringo?) allan o’r nyth.  Ond yr oedd y gwardeiniaid yn hyderus fase’r rhieni yn ei warchod.

A dyma un o’r cathod gwyllt sydd ar y stad fel rhan o raglen bridio.  Mae’r gath wyllt yn yr Alban yn brin iawn r rŵan a thrwy raglenni fel hwn, mae hi’n bosib tyfy’r boblogaeth a rhyddhau cathod yn ôl i’r gwyllt.  Hyd at hun mae’r ymgais wedi bod yn llwyddiannus.  

Dal i fyny: sgwennais hyn y llynedd, 29 Rhagfyr

Wel, mae’r Dolig drosodd a dwi ddim yn gwneud llawer gyda’r Flwyddyn Newydd,  Trio anwybyddu’r sŵn y tân gwyllt sydd yn fy neffro i o gwmpas hanner nos.  Roedd y Nadolig yn dda: heblaw am salwch meddwl ein mab, sydd yn golygu ei fod yn yr ysbyty eto ac yn waeth na mae o wedi bod o’r blaen, yn anffodus.  Felly rhwng y cwcio a’r clirio a thipyn o gymdeithasu, dan ni wedi bod yn ymweld â fo.

 

Ŵn i ddim be fydd yn digwydd,  Y tro yma, mae o wedi gwneud niwed i’w fflat: wedi tynnu cypyrddau oddiwrth y wal,  a malu un ohonyn nhw, symud yr oergell a’r rhewgell (i’r stafell mochi?!) ac mi oedd o wedi gadael prydau o fwyd ar y platiau i bydru a drewi, ond wnaethon ni ymweld â’r fflat cyn i hynny ddigwydd a glanhau’r gegin.  Rhywfaint, beth bynnag.  A dydy o ddim yn derbyn bod ’na cysylltiad rhwng seicosis a chymryd cyffuriau fel canabis, ac mae ’na gysylltiad cryf....

 

Rhwng pethau Nadoligaidd; a’r ymweliadau a’r cyfarfodydd gyda fo â’r doctoriaid, dwi wedi bod yn trio cadw fy hun yn gall ac yn dengyd i ddarllen.  Daeth pecyn bach o lyfrau Cymraeg o Palas Print, y siop lyfrau yng Nghaernarfon.  Archebais  Gors y Bryniau (Kate Roberts); Dau (Bethan Nantcyll) a Dan Ormes, gan John Alwyn Griffiths, a rhoddais restr o lyfrau Cymraeg i fy mab ac i ffrind rhag ofn eu bod isio gwbod be faswn yn ei hoffi am anhreg Dolig.  Ac felly mi ges i Ble Aeth Elen Puw (Linda Wyn) a Paid Deud gan Mari Emlyn.  Hyd yn hyn dwi wedi darllen Dan Ormes a Paid a Deud: y ddau yn ardderchog mewn ffyrdd gwahanol.

 

Mae Ble Aeth Elen Puw yn aros amdanaf, a hwn ydy’r llyfr dan ni wedi ei ddewis ar gyfer cyfarfod nesaf y clwb darllen  er dydy’r cyfarfod ddim tan fis Mawrth. Yn rhyfedd, er fy mod wedi dod yn gyfarwydd â iaith y De erbyn hyn, mae’r gair “Ble” yn hytrach na’r fersiwn Ogleddol “Lle” yn dal i sownio mor estron.  Ac ar ol y llyfr yna, mae llyfr Kate Roberts yn aros amdanaf a hefyd “Dau”.

Llwynogod - eto

 Mae’r ymddiriedolaethau bywyd gwyllt yn ein hannog ni i wneud gweithgareddau i gefnogi bywyd gwyllt ar y 12 diwrnod o Nadolig.  Fel dach chi’n gwybod dwi’n trio gwneud y pethau yma beth bynnag ac yn aelod o fy ymddiriedolaeth leol.  OND, gwelais fod modd cael yr e-bost yn y Gymraeg, felly dyma fi yn derbyn yr her ac yn cael neges e-bost bob dydd.  Ddoe, dyma’r benawd:

Mae'n Ddiwrnod chwech 12 Diwrnod Gwyllt ac mae gwahoddiad i chi sianelu eich llwynog mewnol!

 

Felly neithiwr, ar ôl diwrnod a oedd braidd yn segur ar brydau, es am dro am ryw dri chwarter awr i lawr y llwybr a oedd unwaith yn rheilffordd (the railway walk).  Mae’r llwybr yma yn cychwyn yn agos iawn i fy nhŷ: 5 munud i ffwrdd ar droed.  Mae o’n mynd heibio rhandir ac mae ’na ddigonedd o lecynnau gwyrdd eraill yn eithaf agos.  Ac mae o leiau un bâr o lwynogod yn byw ar y rhandir fel gwelwch yn y llun isod.  (Tynnais y llun yma dipyn o amser yn ol, ac yn yr haf).

 

Mae ’na oleuadau ar hyd y rhan fwyaf o’r llwybr felly doedd o ddim yn teimlo’n beryglus na rhy dywyll i gerdded am dipyn ar hyd y llwybr - ac ar ôl ugain munud, dyna’r llwynog gyntaf .  Mae llwybr bach yn mynd o’r llwybr reilffordd i stâd sy’n agos ato a dyna’r llwynog yn rhedeg heibio car.  Llwynog mawr a oedd i’w weld yn iach iawn.  Ond wrth gwrs, erbyn i fy nghyrraedd lle welais i fo, roedd o wedi mynd.  Felly yn ôl ar y llwybr, ac ar ôl ryw 10 funud, gweld llwynog arall.  Doedd yr un yma ddim yn agos iawn a diflannodd mewn chwinciad, ond mor braf ydy cael gweld yr anifeiliaid yma.

 

Ar ôl hynny es i chwilio mewn llefydd a oedd yn debyg o ddenu llwynogod, ond ni welais un arall.

Dechrau’r tymor Nadolig?

Sgwennais hwn ar y 30ain o Dachwedd.  Dwi ddim yn un am ddechrau Dolig yn gynnar iawn, rhaid dweud.  Dwi ddim isio gorfod meddwl am beth i'w fwyta, pa bresanta i brynu a.y.y.b: yn rhy gynnar. Ond roedd y goleuadau'n cael eu troi ymlaen yn y dref, ac fel arfer, es i yna gyda fy ngŵr a’r ci.  Dydy’r dref ddim yn fawr, ond mae ’na awyrgylch bositif a chyfeillgar.  Wnaethon ni geisio mynd i’r tafarn gyda’n mab a’i deulu - ond sefyll oedd rhaid gyda’r tafarnau mor brysur â llawn.

 

Bore ddoe roedd cyfarfod y Gymdeithas Gymraeg yn “The Swan” a llwyddais i ymuno - er bod y daith fer i fynd yno yn wlyb ofnadwy.  Mae’r grŵp eithaf newydd yma yn cyfarfod bob mis, jyst i gael sgwrs yn y Gymraeg.  Ond criw bach oedden ni ddoe: digwyddiadau eraill yn galw, a’r glaw yn broblem i’r rhai oedd am feicio o bell.  Dan ni am gyfarfod unwaith eto ychydig o ddyddiau ar ol

y Nadolig.  Braf iawn cael cyfle i siarad Cymraeg yn y dref lle dwi’n byw!

Ac mae’r cwrs cynganeddu yn dod i ben.  Profiad cymysg.  Yn sicr, dwi wedi dysgu pethau ac yn gwerthfawrogi’r rhai sydd yn medru creu cerddi caeth.  Ond dros y pythefnos ddiwethaf, mae trio sgwennu englyn sydd yn gweithio yn dechnegol (wnawn i ddim sôn am yr ystyr, eto) wedi bod yn fwy rhwystredig na phleserus - er i fi gael adborth da gan y tiwtor, mwy nag unfaith.  Dwi’n trwsio un peth - i gywiro'r gynghanedd - ac mae rhywbeth arall yn gwaethygu!  Profiad felly.  Efallai beth fydd yn aros ydy medru clywed a (weithiau) dadansoddi cynghanedd mewn cerdd.  Dwi wedi dechrau gwylio’r ffilm o’r awdl gan Tudur Hallam a enillodd yn yr Eisteddfod eleni.  Am gamp. 

Gaeafu a llwynogod

Wel mae’r tywydd oer wedi  mynd a dod.  Mae’n bwrw rŵan a mi oedd yn bwrw trwy’r dydd ddoe – ond yn ôl y rhagolygon bydd yn gwella heddiw.  Ychydig o ddyddiau gaeafol a gawson ni, a rhai ohonyn nhw yn heulog iawn, gyda golau gwych.  Ar ddydd Gwener es i am dro o gwmpas llyn Willen, a roedd yn ddiwrnod bendigedig.  Ond, mae ffliw adar o gwmpas, sydd yn drist iawn.

Yn yr ardd, does dim syndod bod y blodau dwi wedi bod yn torri i ddod â nhw

 i mewn i’r tŷ, wedi gorffen, o’r diwedd, gyda’r tywydd rhewllyd.  Eleni tyfais flodau i'w torri, mewn patsh torri arbennig.  Dwi ddim yn meddwl byddaf yn gwneud yr un peth blwyddyn nesaf: mae rhaid torri’r blodau yn aml, a doeddwn i ddim yn gwneud hynny.  Seren y sioe, heb os, oedd y cosmos.  Ac mi oedden nhw yn ffynnu hyd at y tywydd rhewllyd fel gwelwch.  Ond maen nhw wedi marw rŵan.  Ac felly, os dwi isio rhywbeth o’r ardd yn y tŷ, bydd rhaid troi at bethau sy’n blodeuo yn yr Hydref a’r Gaeaf, fel viburnum neu’r goeden geirios.

Yn y tŷ gwydr mae’r pupurau yn tyfu o hyd!  A dyma rai defnyddiais ond echdoe yn y gegin. Mae yna aubergines hefyd, ond dwi ddim yn siŵr a ydynt wedi aeddfedu digon.  Defnyddiais un gyda aubergine o’r siop ac mi roedden yn flasus iawn.  A'r tu allan, mae hi’n dechrau bod yn dymor paru, i’r llwynogod.  Ac echnos ces i fy neffro gan lwynog yn gweiddi’n uchel: rhywbeth fel cath, neu blentyn yn cael ei frifo.  A chyn hynny, gwelais lwynog yn rhedeg i lawr y lôn.  Ond neithiwr, diolch byth, roedd popeth yn dawel.

Y goeden geirios

Dyma ni ym mis Tachwedd unwaith eto.  Mae’r ci druan yn gwrthod mynd allan unwaith mae hi wedi nosi, oherwydd y tân gwyllt, a hyd yn oed yn y tŷ mae ambell noson, fel nos tân gwyllt ei hun, yn achosi llawer o ofn.  Felly’r drefn ydy cerdded cyn gymaint ag y gallwn i, o fewn rheswm). yn ystod y dydd.

Yn bendant dwi wedi sôn am y goeden geirios sydd  yn yr ardd ffrynt, ac i’w gweld yn glir trwy’r ffenestr.  Mae hi’n blodeuo yn yr hydref a’r gaeaf a weithiau drwy gydol y gaeaf.

Yn yr hydref mae’r dail yn lliw gwych, ond erbyn hyn maen nhw i gyd wedi disgyn (a’r lliw yn wych ar y ddaear).  Ond beth sydd yn wyrthiol ydy bod y blodau yn dod allan y munud mae’r dail wedi disgyn.  Ond un neu ddau flodyn sydd arni hi rŵan ond cyn bo hir bydd wedi’i gorchuddio.

A wedyn bydd yr adar bach yn dod ac yn bwyta’r blodau!  Ond dim y blodau i gyd, diolch byth.  Dyma lun o ditw cynffon hir yn y goeden y llynedd.

Weithiau ar raglenni garddio, mae rhywun yn gofyn: pe tasech chi ond yn cael un goeden yn unig yn eich gardd, pa un fasech chi’n ei dewis?  Hon, heb os ac oni bai. Prunus subhirtella Autumnalis ydy'r enw, swyddogol, Lladin.