Cynhaeafu, afalau a chymuned

Yn ystod yr wythnos mi es i weld cymydog, Jean, sydd yn byw yn agos.  Mae gardd Jean drws nesaf i fy ngardd i, gyda wal fy ngardd yn eu gwahanu.  Ychydig o flynyddoedd yn ôl yr oedd fy mab hynaf, Tebor, yn garddio i Jean, sydd rŵan yn ei wythdegau hwyr, er doedd hi erioed yn arddwraig!  Mae gardd Jean digon mawr a gofynnais iddi hi a fase hi’n hoffi cael coeden afalau yn yr ardd? Coeden afalau cwcio.  Doedd dim lle ar ôl yn fy ngardd i, a’r syniad oedd ffeirio afalau cwcio am afalau bwyta.  Felly dyma Tebor yn plannu’r goeden afalau.

Yn anffodus dirywiodd iechyd Jean cyn i ni gael cyfle i hel afalau, ac yn fwy anffodus syrthiodd yn y stryd ym mis Mawrth a threuliodd amser hir yn yr ysbyty ac mewn cartrefi gofal yn gwella ar ôl torri ei chlun.  Ar ôl y cwymp, gwaethygid yr alzheimer yn sylweddol, ac ond yn ddiweddar mae hi wedi cael dod adre.  Dwi wedi bod yn ymweld â hi yn yr ysbyty, ac yn ddiweddar yn ei chartref, ac am y tro cyntaf, roedd afalau swmpus ar y goeden - er gwaethaf y tywydd poeth a sych.

Dyma’r afalau - byddaf yn gwneud crymbl dros y penwythnos a mynd a pheth iddi hi.  Ar raglen garddio yn ddiweddar, rhoddwyd cyngor i rywun a oedd eisiau coeden afalau (ond gydag ond lle i un) i ofyn i , neu berswadio cymydog i blannu coeden afalau.  A dyna be wnaeth i fi feddwl am drefniant Jean a fi.  Mae garddio - yn enwedig rhandiroedd yn dod a phobl at ei gilydd, ac yn gallu tyfu cymunedau yn ogystal â gerddi.  Wythnos yma, roedd y rhaglen Garderers’ World ar y teledu yn sôn am randiroedd, y cymunedau sydd yn rhan ohonyn nhw, a’r cyfeillgarwch sydd yn medru datblygu, fel yr un rhwng y ferch sydd yn ei hugeiniau cynnar a’r dyn sydd yn wythdeg ac yn rhannu rhandir.  Da, te?

Yn yr ardd

Wel, o’r diwedd mae’r poethder wedi mynd - ac mae hi’n dipyn o sioc gweld nad ydy’r haul yn gwenu BOB bore; a hefyd dan ni wedi cael tipyn o law, felly fydd hi’n bosib, gobeithio, i fi hau hadau ar gyfer yr Hydref.

Hefyd dwi am ychwanegu planhigion a fydd yn ymdopi mewn tywydd poeth a sych.  Un o’r rheini ydy marjoram neu oregano.  A dweud y gwir, dwi ddim yn siŵr am y gwahaniaeth rhyngddyn nhw: maen nhw’n perthyn yn agos i’w gilydd.  Beth bynnag, mae oregano yn tyfu yn yr ardd mewn un lle, ac yn denu peillwyr ac yn blodeuo am yn hir, felly meddwl oeddwn i am gael mwy.  Dwi’n dallt bod modd eu lledaenu nhw trwy roi sprigau mewn dŵr, felly, dyna be dwi wedi ei wneud a chawn weld be sydd yn digwydd.  Mae perlysiau Mediteranaidd yn ymdopi’n dda gyda diffyg dŵr a thywydd poeth, a gwelais syniad ar raglen teledu i’w defnyddio yn y borderi yn hytrach na mewn lle neu wely arbennig.

 

Wedi tsecio, mae tipyn o berlysiau gen i yn barod, ond falle basai un neu ddau deim gwahanol yn syniad da, Hefyd bydd yn syniad da  cymryd toriadau o lafant a falle saets.

 

Yn y tŷ gwydr, dwi wedi gorfod tynnu’r ciwcymbr allan, fel soniais mewn blog arall.  Ond dwi’n gobeithio bydd y pupurau yn llwyddo rŵan i gynhyrchu digon o ffrwythau.  Dan ni wedi bod yn bwyta pupurau yn barod.  A’r un peth gyda’r aubergines.  Er bod y dail yn edrych yn sâl ac anhapus, fel gwelwch yn y llun, rŵan dydy hi ddim mor boeth, gobeithiaf bydd y ffrwythau yn parhau i dyfu’n dda.

A hefyd, rŵan bod tipyn o law wedi dod, byddaf yn torri’r blodau sydd wedi mynd heibio ac yn twtio’r ardd.

Sychder, glaw a chynyrch

Yn fama, mae’r sychder yn parhau a dwi’n treulio llawer o amser yn dyfrio’r llysiau, a rhai planhigion eraill.  Dydy’r goeden hardd, yr “amalanchier”,  ddim yn gwrthsefyll y sychder yn dda iawn.  Mae hi  yn yr ardd ers rhyw dair neu bedair blynedd - dim digon hir i oroesi cymaint o sychder.  Mae’r goeden geirios fach yn yr un sefyllfa ac wedi bod yn dioddef.  Ar wahân i’r ardd fawr yn y cefn mae gardd ffrynt hefyd - a does dim dŵr ar gael yno unwaith i’r gasgen ddŵr sychu.  Felly mae’n rhaid i’r planhigion yn y ffrynt oroesi heb gael llawer o ddyfrio: o bryd i’w gilydd dwi yn mynd a dŵr yno, ond dim digon yn y tywydd yma.  Ac mae’r gwely ar waelod yr ardd ffrynt yn edrych yn drist iawn erbyn hyn.

 

 Ond heddiw roedd yr arolygon yn sôn am law ysgafn trwy’r dydd – ac efallai glaw trwm yn y bore, ond na, dim yn fama.  Cawson ni law am ryw tair awr y bore ’ma.  Dim digon o bell ffordd, ond efallai bydd hyn yn helpu rywfaint.

 

Ar hyn o bryd, mae’n anodd dweud a ydy planhigyn neu goeden yn dal yn fyw, neu beidio. Mae coed yn gollwng eu dail ac yn “hydrefu” yn gynnar os ydynt dan straen.  E.e., dyma dderwen sydd ar safle ein hamgueddfa leol, a dydy hi ddim yn wyrdd erbyn hyn. 

 Ond mae hon yn wyrdd a heb golli dail eto: efallai am ei bod yn agos at bwll ac mewn mwy o gysgod.  

Felly mae rhai o’r coed yn yr ardd yn gollwng eu dail, a rhai o’r llwyni hefyd.  Ond mae’n anodd gwybod a fyddan nhw’n goroesi nes daw'r Gwanwyn.

 

Wrth gwrs, dwi wedi bod yn dyfrio yn yr ardd llysiau – ac wedi cael digonedd o courgettes, ffa Ffrengig a phupurau ( y rhai o’r tŷ gwydr) – a chiwcymbr.  Yn anffodus mae spider mite wedi cael gafael ar y pupurau a’r ciwcymbr felly roedd rhaid tynnu’r ciwcymbr allan – a chroesi bysedd am y pupurau ar ôl chwistrellu dŵr a sebon drostyn nhw.

 

Cerddi Caernarfon

Ers i fi ddechrau ar fy siwrne o ailddysgu Cymraeg, dwi yn mynychu “Gŵyl Arall” yng Nghaernarfon, fy nhre enedigol, os medraf. Ac fel arfer, bydd yr ymweliad hwn yn cynnwys mynd am dro o’r “Anglesey” hyd at y clwb hwylio.  Yn y fan hon, dach hi chi’n wynebu Ynys Môn, neu Sir Fôn fel mae’r rhan fwyaf yn dweud,  Ac wrth ail wneud llawr y cei yma (dim cei’r Castell), mae ambell ddarn o gerdd wedi cael ei roi mewn llechi ar y llawr. 

Am ffordd dda o dynnu sylw at farddoniaeth leol - achos mae bron bob un ohonyn nhw wedi eu sgwennu gan feirdd o Gaernarfon.  Dros y blynyddoedd dwi wedi tynnu lluniau o hai ohonyn nhw, ac wrth glirio allan yn ddiweddar, des i ar draws esboniad o’r dyfyniadau a oeddwn wedi cael o fwrdd croeso Caernarfon flynyddoedd yn ôl.  Dwi wedi bod yn chwilio i weld pa rai sydd gen i.  Dyma’r cyntaf yn y llun islaw:

"Yn Gymraeg mae i morio hi, yn Gymraeg y mae rhegi."  Mae hwn yn ddyfyniad o awdl Meirion McIntyre Huws “Gwawr” sydd yn disgrifio bywyd tref Caernarfon ac yn dathlu mai Cymraeg ydy iaith y dref o hyd.  Enillodd hon y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanelwedd yn 1993.

 

A dyma un arall:

 

Llinell bwerus ynte?  Ac mewn cynghanedd ! Ond mae’r llinell efallai yn fwy adnabyddus fel rhan (a theitl) cân am y dref a gafodd ei sgwennu a'i canu gan Geraint Lovegreen a'r band – ond wedi ei seilio ar gwaith Meirion McIntyre Huws eto.  Mae’r pedair llinell olaf yn dod o’r cywydd gan Meirion Mcintyre Huws eto: “Lle mae cychod y tlodion”.  

Dyma’r ail bennill:

Lle mae cychod y tlodion
yn dweud eu dweud wrth y don
a dwy awr rhyngof a’r dydd
dwyawr mewn diawl o dywydd
mae’n flêr a does run seren
heno i mi uwch fy mhen
dwi’n geiban ond yn gwybod
mai yma wyf finnau i fod.

Byddaf yn sôn am fwy o gerddi yn y blog nesaf

Siytni afalau

 

Er ei bod hi wedi bod mor sych a phoeth, mae un o’r coed afalau wedi gwneud yn dda iawn.  Afal cynnar ydy hwn: “Discovery”. 

Ac mae hi’n bosibl mai hon oedd y goeden gyntaf i fi ei phlannu yn yr ardd, yn erbyn y wal.  Yn anffodus, mae’r gwyfyn “codling” yn  ymosod ar y goeden ac felly mae ’na dyllau yn y rhan fwyaf o’r afalau, a rhai dim digon da i’w bwyta ac yn mynd ar y compost.

 Mae’r afalau yn aeddfedu yn gynnar, ym mis Gorffennaf, ac wedi gorffen erbyn diwedd mis Awst, a dydyn nhw ddim yn cadw.  Felly mae’n rhaid eu bwyta nhw, neu wneud rhywbeth gyda nhw.  Ac eleni, am yr ail dro dwi wedi gwneud siytni afalau.

 

Tipyn o waith a rŵan: rhaid ffeindio digon o botiau mawr.  Ond mae hi’n dda i ni gael siytni cartref

Poeth a sych

Wel mae hi’n boeth ofnadwy yma heddiw: eto.  Ac er ei fod yn wych medru cerdded ar y comin yn yr haul erbyn 7 o’r gloch bron bob bore, mae hi’n sefyllfa sydd yn achosi gofid.  Mae bob man mor sych, a thannau gwyllt yn dinistrio coedwigai, natur a rhosydd yn y wlad yma a thai yn Ffrainc a Sbaen ac yn bygwth bywydau pobl.  Dwi’n wir gobeithio bydd llywodraethau yn dechrau gweithio i atal fwy o ddirywiad hinsawdd ond mae’n debyg mai arian sydd yn rheoli bron popeth.

 

Beth bynnag, dwi’n trio cadw pethau’n mynd yn yr ardd, lle mae hi’n bosib.  Mae rhai pethau, fel y llysiau'r milwr coch (loosestrife) yma yn ffynnu.  Dim y rhai gwyllt dan ni yn eu gweld yn y cefn gwlad ydy’r rhain, ond blodau’r ardd.  Mae’r rhosod newydd yn goroesi, ond faswn i ddim yn dweud eu bod yn ffynnu.  “Dainty babis’ ydy enw’r rhosyn - a gwnes waith ymchwil drwyadl a dewis hon am ei fod yn addas i’r llecyn (dim rhy fawr), a gyda blodau sengl - sydd yn bwysig i’r peillwyr.  Dyma lun ohoni yn gynharach yn y flwyddyn.

 Felly dwi’n treulio oriau yn dyfrio ar y funud: gyda chan dyfrio.  Dwi’n dechrau gyda’r tŷ gwydr yn eithaf cynnar yn y dydd (ar ôl hynny: rhy boeth!).  A dwi wedi dysgu bod wylysiau ( aubergines) ddim yn hoff o dywydd poeth, poeth a dydy’r ffrwythau ddim yn datblygu.  Ond mae rhai mathau yn gwneud yn well nac eraill.  Mae’r rhai tenau, hir yn gwneud yn dda - ond dim y rhai tew dwi’n hoffi!  Dwi wedi rhoi blodau rhwng y wylysiau a rhwng y planhigion pupur hefyd. Blodau Mair (marigolds) - i atal y pryfed gwyn, a ”cerinthe“ i ddenu peillwyr.  A heddiw gwelais fod gwenynen gribog  yn brysur yn eu peillio.

Er gwaetha’r poethder dwi wedi llwyddo i gael gnwd o domatos,  ciwcymber (gymaint!), courgettes, ffa ac ambell fefus?  Mae’r mafon hydrefol yn blodeuo a dwi’n cael ambell ffrwyth, ond dydy nhw ddim yn hoffi tywydd poeth o gwbl – ac yn bendant ddim yn hapus gyda tywydd sych, felly dwi wedi bod yn eu dyfrio dipyn. 

Llyfrau Newydd Cymraeg

Wth beidio fynd i Gaernarfon am yr ŵyl, collais y cyfle i brynu llyfrau Cymraeg newydd o “Palas Print” – ac i fynd â’r rhai doeddwn i ddim isio bellach i siop elusen – a falle prynu llyfrau o’r siop hefyd….Wel y llyfr ar ben fy rhestr ydy “Hei Fidel” gan Pryderi Gwyn Jones; (ar gyfer ein cyfarfod darllen nesaf).  Erbyn hyn, mae’r llyfr wedi cael ei harcheb o’r siop, ond fel dywedais yn y blog cynt, hefyd, darganfyddais copi o “Croesi Cyfandir Ar Ddwy Olwyn” ar Kindle, felly dwi hanner ffordd trwyddo fo erbyn rŵan ac ia mae o’n plesio o hyd. 

 

Dwi wedi darllen y ddau lyfr cyntaf yn y gyfres ac felly dwi’n awyddus i ddarllen “Tri” gan Sonia Edwards.  Ar ddechrau’r penwythnos treuliais dipyn o amser yn dal i fyny gyda’r podeldiad Colli’r plot.  Mae’r podlediad yn lle da i gael syniadau am be i ddarllen ond weithio mae malu awyr yn mynd yn ormod a dwi isio jyst cyrraedd y pwynt lle maen nhw’n trafod y llyfrau.  Ond wedi colli sioe Tudur Owen, Huw Dduw, deallais fod sgript ar gael, felly mae hwnna wedi ei harcheb hefyd.  Tybed bydd o yn gweithio fel sgript?  Cawn weld.

 

Awdur dwi’n hoffi yn ofnadwy ydy Rhian Cadwaladr; dwi wedi mwynhau  Fi Sy’n Cael y Ci, Môr a Mynydd, Plethu, Dathlu! a Gwaddol, felly wrth glywed bod ‘na lyfr newydd allan:  “Tan ar hen aelwyd”, mi es ati i brynu hwnna hefyd.  Ac felly bydd pedwar llyfr yn cyrraedd yn y post cyn bo bir.  Cyffrous!  Yn y cyfamser – ers i fi sgwennu’r rhan gyntaf o’r blog, dwi wedi gorffen Croesi Cyfandir Ar Ddwy Olwyn ac wedi prynu Mor Hapus (Gwenllian Ellis) ar kindle hefyd: llyfr gwahanol iawn ond un dwi hefyd yn mwynhau.