Wythnos yn ôl, roeddwn yn Dorset, dros y Pasg.  Roedd y tywydd ddim yn edrych yn rhy addawol cyn i ni fynd ond roeddwn wedi trefnu mynd i Saesneg gyda fy ffrind o Ganada.  Byddan ni’n trio gwneud rhywbeth ynglŷn â bywyd gwyllt pan mae hi yn y wlad yma.  Y llynedd aethon ni i Aigas yn yr Alban,  lle ‘roedd yn bosib gweld eryrod a llwyth o adar ac anifeiliaid.  Eleni roedden dipyn yn agosach i adref yn Swanage yn Dorset, sydd yn wahanol iawn ond hefyd yn ardal ardderchog ar gyfer natur.  Dan ni wedi bod yn yr ardal o’r blaen, yn aros yn Wareham y tro diwethaf, pryd aethon ni i ynys Brownsea, lle mae ’na wiwerod coch, ac i barc Durleston lle mae adar y môr, ac o le, os ydych yn ffodus, efallai gwelir dolffiniaid hefyd.  Dyma un o’r gwiwerod coch.

Cawson tywydd braf, a fel arfer, bydden wedi bod yn cerdded dipyn.  Ond eleni, rywsut, dwi wedi niweidio fy nhroed chwith - wn i ddim sut, ond mae o’n brifo ac yn ôl yr arbenigwraig yn y Foot Clinic lleol ddylwn i ddim cerdded.   Wel doedd hynny ddim yn bosib heb ganslo’r gwyliau ac roeddwn isio gweld fy ffrind!  Ond yn ffodus, am ryw reswm, yr oedd hi wedi penderfyny llogi car.  Felly doedd dim rhaid cerdded gormod.  Pan aethon i’r warchodfa gyntaf: Arne, roedden nhw’n cynnig Trampers, sef ryw gerbyd bach electrig (mobility scooters) a oedd yn mynd ar y llwybr yn digon handi, ar gyfer pobl nad oeddent yn medru cerdded, neu dim yn medru cerdded yn bell.  Felly dyna beth wnaethon ni: llogi Tramper.   Ac mae’r warchodfa yn lle gwych.   Roedd y rhaglen teledu Springwatch yn dod o Arne ddwy flynedd yn ôl ac yn dangos y gweilch marta yna.  Dwi erioed wedi gweld gwalch marth: aderyn ysglyfaethus prin a phwerus, ac enw Gymraeg newydd i fi - Goshawk yn Saesneg.

Digon prysur ar adegau a hithau’n Sul Pasg.  Roeddwn i’n gobeithio gweld Telor Dartford neu hyd yn oed Eryr y Môr- ond dim lwc!   Efallai eich bod yn gofyn sut mae hi’n bosib gweld eryrod yn yr ardal?  Yr ateb ydy bod sawl eryr y môr, erbyn hyn, yn byw yn yr ardal o gwmpas harbwr Poole; wedi dod Ynys Wyth lle maen nhw wedi cael ei ailgyflwyno.  Dyma un o'r ceirw sydd yna - Sika.

Gwanwyn swyddogol

 Mae’r Gwanwyn wedi cyrraedd yn swyddogol rŵan ac mae’r tywydd yn ddiweddar wedi adlewyrchu hyn.  Dan ni wedi cael bron wythnos o haul disglair, er ei bod hi wedi bod yn eithaf oer ar brydiau, a gyda niwl weithiau yn y bore, fel heddiw.

Yn anffodus dwi wedi brifo fy nhroed - dim cweit yn siŵr beth sydd wedi digwydd: dim damwain ond y troed yn dechrau brifo, ac fel sy’n digwydd, mi wnes i anwybyddu’r peth yn gobeithio base’r broblem yn sortio’i hun allan.  Ond wnaeth hi ddim.  Dwi’n meddwl mai rhywbeth o’r enw metatarsalgia ydy’r broblem, ac os felly, peidio â defnyddio’r troed ydy’r peth pwysicaf, efalle - ond mae hynny’n anodd!  Felly dwi wedi cwtogi’r faint o gerdded dwi’n gwneud ac ond am fynd a’r ci am dro bach yn y bore.

 

Dwi ddim wedi stopio gweithio yn yr ardd, ond dwi yn trio osgoi cerdded o gwmpas.  Felly medraf wneud pethau yn y tŷ gwydr wrth eistedd i lawr, a medraf chwynnu ar fy mhengliniau.  Gymaint i’w gwneud ac mae trio peidio cerdded yn rhwystredig iawn - ond gwell o lawer i adael i’r troed gwella.  Byddaf yn mynd i’r "Foot clinic" lleol bore Mawrth a gobeithiaf bydd hynny’n help.

 

Yn y tŷ gwydr, mae’r planhigion bach yn dod ymlaen yn araf araf bach.  Er ein bod wedi cael haul, fel wedais, mae hi wedi bod yn oer, gyda thipyn o rew, ac mae’r ffenestri yn y tŷ gwydr yn drwm a dwi ddim y medru agor rhai ohonyn nhw bellach felly mae dwy yn aros ar agor.  Felly dros nos dwi’n defnyddio “fllece” hefyd.  A dyma rhai o’r planhigion:

Pupurau melyn melts ydy'r rhain - reit bach ar y funud.

Tomatos ydy'r chain.  Rhai newydd I fi  a dwi ddim yn cofio'r ene (ond ei fod yn dechrau gyda LAT!).  Tomato sydd yn tyfu yn gyflym ac mae'r ffrwythau yn aeddfedu yn gynnar oherwydd eu bod yn cael eu tyfu mewn gwledydd gyda hafoedd byr.

A letys.  Un sydd yn ymdopi'n dda gyda tywydd oer.  Gawn ni weld sut bydd pethau yn datblygu.

Gwyl Ddewi Arall: 2

Cyn i fi anghofio, meddyliais y basai hi’n syniad da rhoi dipyn o gofnod o weddill Gŵyl Arall eleni, cyn i fi droi yn ôl at yr ardd....

Cawson ni ddydd Sadwrn braf ar gyfer yr orymdaith a oedd yn gorffen ar y Maes gyda band pres a chanu.  Cyn hynny, ’roedd lansiad meddal o’r llyfr newydd To gan Meinir Pierce Jones, a oedd yn llawn dop.  Difyr clywed am y llyfr, sydd yn amlwg yn wahanol iawn i Gapten.  Dwi heb ei brynu eto, ond byddaf yn ei archebu. Ar y funud, mae digon o lyfrau ail-law o’r siop elusen i'w darllen.  Prynais y rhain, hefyd, yn “Palas Print” a darllenais ynhw

cyn gadael Caer…

Prynhawn yn yr Anglesey gydag Accordions dros Annibyniaeth: sesiwn da ac eitha hir.

 

Yn anffodus daeth y glaw ar fore Sul a hithau’n amser mynd am dro hanesyddol (arceolegol) gyda Rhys Mwyn.  Y Rhufeiniaid oedd y pwnc y tro yma.  (Mae ‘na lawer o haenau yng Nghaernarfon ac o gwmpas….Y Celtiaid, y Normaniaid a’r Rhufeiniaid).  Rhyfedd meddwl , pan ddaeth y Rhufeiniaid yr oedd y dref gyd yn bodoli yn Segontium, dim wrth ymyl y môr, lle buasai hi wedi bod yn llawn mwd.  Ac yn ôl Rhys, y Rhufeiniaid oedd y rhai cyntaf i ddefnyddio llechi ar dôau'r tai.

 

Er bod digwyddiadau eraill i ddod – ‘roedd rhaid i fi fynd yn ôl erbyn ar ôl cinio Sul.

Gwyl Ddewi Arall

Treuliais y penwythnos yng Nghaernarfon i fynychu Gŵyl Ddewi Arall fel dwi’n trio gwneud bob blwyddyn.  Mae’r ŵyl yma yn llai na’r un sydd yn yr haf, ond yn bwysig i fi o ran siarad a chlywed y Gymraeg trwy’r penwythnos, a digwyddiadau diddorol: llenyddiaeth, cerddoriaeth a hanes.  Y digwyddiad cyntaf i fi fynd iddo oedd darlith gan Elin Tomos am sut roedd merched yn cyfrannu at incwm teuluoedd y chwarelwyr.  Dwi wedi clywed Elin yn siarad fwy nag unwaith ac mae hi wastad yn ardderchog.  Wrth gwglo rŵan gwelais fod Elin Tomos wedi cael ei henwi ar restr y 30 hanesydd mwyaf dylanwadol o dan 30 oed yng nghylchgrawn hanes y BBC yn 2024.

Ac mae hi’n dweud, ar LinkedIn, ynglŷn â'r pwnc yma: “Mae cofnodion y cyfrifiad wedi awgrymu ers amser maith nad oedd menywod yn cyfrannu at incwm y teuluoedd, ond tydi'r cyfrifiad ddim yn ffon fesur deg.”

A dyna yr oedd hi’n esbonio: sawl reswm pam nad oedd y cyfrifiad yn dweud y cwbl: e.e.. diffiniad gwaith yn tueddu i gynnwys gwaith tu allan i’r tŷ a bod y dynion yn llenwi'r cyfrifiad ac efallai ddim yn fodlon cyfadde’ bod y gwragedd yn gwneud cyfraniad economaidd - oherwydd eu dyletswydd nhw, y dynion, oedd ennill pres.

 

Yr oedd Elin yn sôn am ferched yn hel a gwerthu mawn a grug gan ddefnyddio merlod, ond wrth i’r diwydiant gynyddu, gwaith yn y cartref oedd gwaith merched er bod tystiolaeth hefyd bod merched yn cludo llechi.  Roedd cyfrifiad 1871 yn dangos bod Mari Jones a oedd yn weddw ac yn 37 oed yn cael ei disgrifio fel “carrier of slaes from quarry”.  Ac efallai bod yr adfywiad crefyddol wedi cael effaith i gadw merched gartref.  Beth bynnag, erbyn 1901, roedd 84% o ferched Bethesda yn ddi-waith, yn ôl y cyfrifiad.  Ond efallai bod llawer mwy yn gweithio, ond yn y cartref?  Yr oedd cadw tai lojins yn rhywbeth cyffredin yn y cyfnod yma a’r merched oedd yn gyfrifol am y gwaith yma – ac wrth gwrs, ‘roedd merched hefyd yn gofalu am y tyddyn: os oedden nhw yn byw yng nghefn gwlad yn aml yr oeddent yn cadw mochyn ac ieir ac efallai gwartheg ac yn tyfu llysiau.  Merched oedd yn gwneud y gwaith yma – ond doedd y gwaith yma ddim yn cyfri yn y cyfrifiad. 

Mae Elin wedi cyhoeddi un llyfr: "Y mae y lle yn iach: Chwarel Dinorwig 1875-1900" a gobeithiaf efallai bydd y gwaith yma yn arwain at llyfr hefyd.

Y pwll

Yn ôl pob sôn, os ydych am gael gardd sydd yn dda i fywyd gwyllt, pwll ydy’r peth gorau allech chi ei gael.  Yn ein gardd cefn, mae pwll bach  yna  ers i fi adeiladu un gyda fy mab ifancaf, un diwrnod dros wyliau’r Pasg.  Roedd hynny rywbeth fel 30 mlynedd yn ôl.  Gwnaethon ni drio dilyn y cyngor i wneud y pwll mor fawr â phosib, ond ar ôl gorffen, roedd y pwll yn edrych reit fach.  Ond ta waeth.  Dros y blynyddoedd mae’r pwll wedi denu gwahanol fathau o fywyd gwyllt: yn bennaf, llwyth o lyffantod, a gweision y neidr. 

Dyma'r pwll yn ôl yn 2012:

Dyma un o'r trigolion ym mis Mawrth, 6 blynedd yn ôl:

A llynedd ar ddiwedd mis Mawrth, death ymwelwyr arall - i fwyta'r trigolion!

 

Ond doedd y pwll, erbyn hyn, (wel, ers tipyn!) dim yn dal dŵr yn iawn.  Roedd rhwyg bach yn rhywle.  Felly aethon ni (y garddwr a fi) ati i newid y leiner.  Gwaith caled a chorfforol!  Yn anffodus roedd llawer o lyffantod yn cysgodi yn waelod y pwll, ac roedd rhaid symud nhw dros sbelan.  Dyma rhai ohonyn nhw:

 

Ac erbyn hyn yr oedd y pwll yn orlawn o blanhigion hefyd.    Mae’r pwll yn edrych yn wag iawn ar ôl cael ei ail lenwi.  Dwi ddim yn cofio o le ddaeth yr iris, ond maen nhw wedi bod mor brydferth bob Gwanwyn. Rŵan, tamaid bach sydd ar ôl, ond mi ddôn yn ôl yn eithaf cyflym er na fydd llawer o flodau eleni.

Garddio: hau hadau

Cefais ddiwrnod da ddydd Sadwrn, yn hau hadau yn y tŷ gwydr.  Fel soniais mewn blog arall, eleni, arhosais tan ddydd San Ffolant i ddechrau’r proses. Erbyn hyn mae’r golau’n well ac mi fydd y planhigion bach yn medru ymdopi - ond mae rhaid cael gwres  - ac mae hi’n ddigon cynnar i blanhigion sydd yn tyfu’n araf (fel aubergines) gael digon o amser i dyfu ac aeddfedu.

 

Felly mae tomatos wedi cael eu dechrau - a phupurau coch, aubergines, sawl math o letys, blodau cosmos a chiwcymbr.  Gobeithio byddant yn ffynnu!  A gan fod y tywydd yn dda, am unwaith (glaw trwy’r diwrnod canlynol...) es i am dro sylweddol cyn brecwast ac roeddwn hefyd yn medru gwneud tipyn o waith yn yr ardd.  Dwi wedi symud planhigion salvia wrth ymyl y rhosod newydd, i guddio’r coesau hyll.  Mae blodau rhosod yn ddel, ond nid y planhigyn ei hun!  Ac mae’r gwely ffa llydan yn barod am res arall o ffa.

 

Ond heddiw, dydd Llun, penderfynais beidio rhoi’r ffa yn y gwely, oherwydd yr oedd y tir mor wlyb.  Dwi wedi rhoi’r ffa yn y tŷ gwydr, mewn root trainers fel y rhain, sydd yn gweithio’n dda, a dwi wedi hau pys mewn hen fasged gyda phapur newydd tu mewn.  Dwi am eu defnyddio nhw fel “shoots” ar gyfer salad.  Felly mae digon o bethau wedi cychwyn eu taith – gobeithio byddant yn llwyddiannus!

Garddio

Dwi’n tansgrifio i flog gan Marc Diacono - am arddio, bwyd, a ffermio yn gall - a dyma be oedd ganddo fo i ddweud y ar y 7fed o Chwefror:

Next weekend is when you should, in my view, sow chillis and tomatoes. They are deceptively simple to grow but very particular. …

a mae o yn dyfynu Monty Don y garddwr:

Every Valentine’s Day, my wife knows she’ll hear those three special words from me: ‘Just sowing chillis’. It is my default day for sowing all chillis and the other sun lovers - peppers, tomatoes and aubergines

A dwi’n meddwl bod y dau yn iawn.  Chwefror 14 ydy’r dydd.  Y llynedd nes i ddechrau rhy gynnar – ar ddiwedd fis Ionawr dwi’n meddwl, a dydy’r pethau bach ond yn cael anhawster yn y tywydd garw (er eu bod yn y tŷ gwydr).  Felly, eleni dwi wedi bod yn archeb hadau dwi angen (llawer ar ôl yn y bocs) ond dim am eu ddefnyddio nhw am ryw wythnos eto.

 

Ond mae ‘na ddigon i’w wneud yn y cyfamser.  Yn raddol, mae’r tŷ gwydr yn cael ei clirio, a’r hen gompost a chafodd ei ddefnyddio y llynedd, yn mynd i’r bin compost a’r compost newydd yn cael ei rhoi mewn lle ar gyfer y blanhigion.  Ond cyn mynd i’r ddaear, mae'r hadau'n cael eu hau mewn celloedd neu hambyrddau a'u rhoi ar luosogyddion wedi'u gwresogi ac yn tyfu am dipyn cyn cael eu symyd.  

 

Mae planhigion yn y tŷ gwydr o hyd ar hyn o bryd. Mae letys a heuais yr hydref diwethaf, a oedd yn fach iawn, bellach yn tyfu'n araf yn y gwelyau ar y ddaear. Dyma’r “lamb’s lettuce” a ryw fath o letys aeafol.  

Ac mae perlysiau'r archfarchnad wedi'u rhoi ar y hambwrdd lluosogi. Mae hon yn ffordd wych o gael cyflenwad cynnar o gorriander a mintys. Mae'n rhy gynnar i'm mintys gardd ddangos llawer ond dylai'r potyn bach a brynais yn Waitrose ddarparu ychydig o doriadau.  A dyma nhw.

 

Dwi hefyd yn gobeithio rhoi’r trydydd rhosyn i fewn yn yr ardd.  Mae dau wedi cael eu blannu yn barod.  Rhosyn o’r enw “Dainty Bess” ydy hwn.  Mae'n rhosyn sengl gyda blodau agored eithaf mawr, ac yn bersawrus ac felly yn ddeiniadol i beillwyr, yn wahanol i'r rhan fwyaf o'n rhosod ni.