Gwyl Ddewi Arall

Treuliais y penwythnos yng Nghaernarfon i fynychu Gŵyl Ddewi Arall fel dwi’n trio gwneud bob blwyddyn.  Mae’r ŵyl yma yn llai na’r un sydd yn yr haf, ond yn bwysig i fi o ran siarad a chlywed y Gymraeg trwy’r penwythnos, a digwyddiadau diddorol: llenyddiaeth, cerddoriaeth a hanes.  Y digwyddiad gyntaf i fi fynd iddi oedd darlith gan Elin Tomos am sut oedd merched yn cyfrannu at incwm teuluoedd y chwarelwyr.  Dwi wedi clywed Elin yn siarad mwy nag unwaith ac mae hi wastad yn ardderchog.  Wrth gwglo rŵan gwelais fod Elin Tomos wedi cael ei henwi ar restr y 30 hanesydd mwyaf dylanwadol o dan 30 oed yng nghylchgrawn hanes y BBC yn 2024.

Ac mae hi’n dweud, ar LinkedIn, ynglŷn y pwnc yma: “Mae cofnodion y cyfrifiad wedi awgrymu ers amser maith nad oedd menywod yn cyfrannu at incwm y teuluoedd, ond tydi'r cyfrifiad ddim yn ffon fesur deg.”

A dyna yr oedd hi’n esbonio: sawl reswm pam nad oedd y cyfrifiad yn dweud y cwbl: e.e.. diffiniad gwaith yn tueddu cynnwys gwaith tu allan i’r tŷ a bod y dynion yn llenwi'r cyfrifiad ac efalle dim yn fodlon cyfadde’ bod y gwragedd yn gwneud cyfraniad economaidd - oherwydd dyletswydd nhw, y dynion, oedd ennill pres.

 

Yr oedd Elin yn sôn am ferched yn hel a gwerthu mawn a grug gan ddefnyddio merlod, ond wrth i’r diwydiant cynyddu, gwaith cartref oedd gwaith merched er bod tystiolaeth hefyd bod merched yn cludio llechi.  Roedd cyfrifiad 1871 yn dangos bod Mari Jones a oedd yn weddw ac yn 37 oed yn cael ei ddisgrifio fel “carrier of slaes from quarry”.  Ac efallai bod yr adfywiad crefyddol wedi cael effaith i gadw merched cartref.  Beth bynnag erbyn 1901, roedd 84% o ferched Bethesda yn ddi-waith, yn ôl y cyfrifiad.  Ond efallai bod llawer mwy yn gweithio, ond yn y cartref?  Yr oedd cadw tai lojins yn rhywbeth cyffredin yn y cyfnod yma a’r merched oedd yn gyfrifol am y gwaith yma – ac wrth gwrs, ‘roedd merched hefyd yn gofalu am y tyddyn: os oedden nhw yn byw yng nghefn gwlad yn aml yr oeddent yn cadw mochyn ac ieir ac efallai gwartheg ac yn tyfu llysiau.  Merched oedd yn gwneud y gwaith yma – ond doedd y gwaith yma ddim yn cyfri yn y cyfrifiad. 

Mae Elin wedi cyhoeddi un llyfr: "Y mae y lle yn iach: Chwarel Dinorwig 1875-1900" a gobeithiaf efallai bydd y gwaith yma yn arwain at llyfr hefyd.

Y pwll

Yn ôl bob sôn, os ydych am gael gardd sydd yn dda i fywyd gwyllt, pwll ydy’r peth gorau allech chi gael.  Yn ein gardd cefn, mae pwll bach wedi bod yna am flynyddoedd, ers i fi adeiladu un gyda fy mab ifancaf, un diwrnod dros wyliau’r Pasg.  Roedd hynny rhywbeth fel 30 mlwyddyn yn ôl.  Gwnaethon ni trio dilyn y cyngor i wneud y pwll mor fawr â phosib, ond ar ôl gorffen, roedd y pwll yn edrych reit fach.  Ond ta waeth.  Dros y blynyddoedd mae’r pwll wedi denu gwahanol fathau o fywyd gwyllt: yn bennaf, llwyth o lyffantod, a gweision y neidr. 

Dyma'r pwll yn ôl yn 2012:

Dyma un o'r trigolion ym mis Mawrth, 6 mlynedd yn ôl:

A llynedd ar ddiwedd mis Mawrth, death ymwelwyr arall - i fwyta'r trigolion!

 

Ond doedd y pwll, erbyn hyn, (wel, ers tipyn!) dim yn dal dŵr yn iawn.  Roedd rhwyg bach yn rhywle.  Felly aethon ni (y garddwr a fi) ati i newid y leiner.  Gwaith caled a chorfforol!  Yn anffodus roedd llawer o lyffantod yn cysgodi yn waelod y pwll, ac roedd rhaid symud nhw dros sbelan.  Dyma rhai ohonyn nhw:

 

Ac erbyn hyn yr oedd y pwll yn orlawn o blanhigion hefyd.    Mae’r pwll yn edrych yn wag iawn ar ôl cael ei ail lenwi.  Dwi ddim yn cofio o le ddaeth yr iris, ond maen nhw wedi bod mor brydferth bob Gwanwyn. Rŵan, tamaid bach sydd ar ôl, ond mi ddown yn ôl yn eithaf cyflym er na fydd llawer o flodau eleni.

Garddio: hau hadau

Cefais ddiwrnod da dydd Sadwrn, yn hau hadau yn y tŷ gwydr.  Fel soniais mewn blog arall, eleni, arhosais tan ddydd San Ffolant i ddechrau’r proses. Erbyn hyn mae’r golau’n well ac mi fydd y planhigion bach yn medru ymdopi - ond mae rhaid cael gwres  - ac mae hi’n ddigon cynnar i blanhigion sydd yn tyfu’n araf (fel aubergines) cael digon o amser i dyfu ac aeddfedu.

 

Felly mae tomatos wedi cael eu dechrau - a phupurau coch, aubergines, sawl math o letys, blodau cosmos a chiwcymbr.  Gobeithio byddant yn ffynnu!  A gan fod y tywydd yn dda, am unwaith (glaw trwy’r dydd canlynol...) es am dro sylweddol cyn brecwast ac roeddwn hefyd yn medru gwneud dipyn o waith yn yr ardd.  Dwi wedi symud planhigion salvia wrth ymyl y rhosod newydd, i guddio’r coesau hyll.  Mae blodau rhosod yn ddel, ond nid y blanhigyn ei hun!  Ac mae’r gwely ffa llydan yn barod am res arall o ffa.

 

Ond heddiw, dydd Llun, penderfynais beidio rhoi’r ffa yn y gwely, oherwydd yr oedd y tir mor wlyb.  Dwi wedi rhoi’r ffa yn y tŷ gwydr, mewn root trainers fel y rhain, sydd yn gweithio’n dda, a dwi wedi hau pys mewn hen fasged gyda phapur newydd tu mewn.  Dwi am ddefnyddio nhw fel “shoots” ar gyfer salad.  Felly mae digon o bethau wedi cychwyn eu taith – gobeithio byddant yn llwyddiannus!

Garddio

Dwi’n tansgrifio i flog gan Marc Diacono - am arddio, bwyd, a ffermio yn gall - a dyma be oedd ganddo fo i ddweud y ar y 7fed o Chwefror:

Next weekend is when you should, in my view, sow chillis and tomatoes. They are deceptively simple to grow but very particular. …

a mae o yn dyfynu Monty Don y garddwr:

Every Valentine’s Day, my wife knows she’ll hear those three special words from me: ‘Just sowing chillis’. It is my default day for sowing all chillis and the other sun lovers - peppers, tomatoes and aubergines

A dwi’n meddwl bod y dau yn iawn.  Chwefror 14 ydy’r dydd.  Y llynedd nes i ddechrau rhy gynnar – ar ddiwedd fis Ionawr dwi’n meddwl, a dydy’r pethau bach ond yn cael anhawster yn y tywydd garw (er eu bod yn y tŷ gwydr).  Felly, eleni dwi wedi bod yn archeb hadau dwi angen (llawer ar ôl yn y bocs) ond dim am eu ddefnyddio nhw am ryw wythnos eto.

 

Ond mae ‘na ddigon i’w wneud yn y cyfamser.  Yn raddol, mae’r tŷ gwydr yn cael ei clirio, a’r hen gompost a chafodd ei ddefnyddio y llynedd, yn mynd i’r bin compost a’r compost newydd yn cael ei rhoi mewn lle ar gyfer y blanhigion.  Ond cyn mynd i’r ddaear, mae'r hadau'n cael eu hau mewn celloedd neu hambyrddau a'u rhoi ar luosogyddion wedi'u gwresogi ac yn tyfu am dipyn cyn cael eu symyd.  

 

Mae planhigion yn y tŷ gwydr o hyd ar hyn o bryd. Mae letys a heuais yr hydref diwethaf, a oedd yn fach iawn, bellach yn tyfu'n araf yn y gwelyau ar y ddaear. Dyma’r “lamb’s lettuce” a ryw fath o letys aeafol.  

Ac mae perlysiau'r archfarchnad wedi'u rhoi ar y hambwrdd lluosogi. Mae hon yn ffordd wych o gael cyflenwad cynnar o gorriander a mintys. Mae'n rhy gynnar i'm mintys gardd ddangos llawer ond dylai'r potyn bach a brynais yn Waitrose ddarparu ychydig o doriadau.  A dyma nhw.

 

Dwi hefyd yn gobeithio rhoi’r trydydd rhosyn i fewn yn yr ardd.  Mae dau wedi cael eu blannu yn barod.  Rhosyn o’r enw “Dainty Bess” ydy hwn.  Mae'n rhosyn sengl gyda blodau agored eithaf mawr, ac yn bersawrus ac felly yn ddeiniadol i beillwyr, yn wahanol i'r rhan fwyaf o'n rhosod ni. 

Ionawr 8: Tywydd, yr ardd a bywyd gwyllt

'

Roedd y tywydd yn wych dros y Nadolig a’r flwyddyn newydd os dach chi’n iawn gyda thywydd oer iawn - ond heulog.  Treuliais dipyn o amser yn cerdded ar y comin gyda’r awyr yn las iawn: a gydag ychydig o haenau cynnes roedd cerdded yn teimlo’n braf.  Dyma sigldi-gwt a oedd yn brysur yn bwydo mewn pwll bach ar y comin a choch dan adain yn y gwrych.

 Yn agosach i adre, dan ni’n cael newid y palmant sy'n cael ei ddefnyddio ar y ddaear yn yr ardd ger y tŷ. Gwnaed hwn o frics, ac mae'n ddeniadol, ond briciau hen dŷ yw'r briciau ac ni fwriadwyd nhw erioed at y diben hwn, mewn gwirionedd. Felly mae ganddyn nhw ymylon garw ac maen nhw'n anwastad iawn. Cwymp sy'n aros i ddigwydd.  Mae'r cwmni sy'n gwneud y gwaith yn defnyddio palmentydd carreg wedi'u hailgylchu a dan ni’n edrych ymlaen at y canlyniad.

 

Dyma sut oedd y ddaear:

 

A dyma sut mae hi ar y funud, wedi i’r hen friciau hen cael eu codi.  

 

Yn anffodus mae’r tywydd am droi yn arw.  Pwy a ŵyr os cawn ni eira yma - fel arfer dan ni ddim yn cael llawer.  Ond mi fydd yn wlyb iawn: rhy wlyb i godi a gosod slabiau palmant.  Felly  bydd rhaid aros i’r tywydd wella.

Yn y cyfamser dwi wedi codi llawer o’r planhigion crocws, a oedd ychydig yn rhy agos at yr ymyl.  Maen nhw wedi cael eu symud: rhai i’r tŷ gwydr a rhai i lefydd eraill yn yr ardd.  Mae’n dda cael rhai blodau yn y tŷ gwydr ar gyfer y gwenyn cynnar.  Ar ddiwrnodau glawog neu oer pan all fod yn anodd cyrraedd y blodau yn yr ardd, gall y gwenyn chwilota am fwyd yn y tŷ gwydr.

 

A hefyd yn y cyfamser, os ydy’r tywydd yn ofnadwy, cyfle  i glirio pethau nad oes eu hangen arnom mwyach o'r tŷ.  Ac mae ’na fynydd o’r rheina!

Diwrnod 7

A heddiw (31Rhagfyr) mae hi’n ddiwrnod saith a dyma’r pennawd a’r frawddeg gyntaf:

 

“Mae hi'n Ddiwrnod saith o 12 Diwrnod Gwyllt ac mae'r dasg o'u rheoli i'w rhannu.”

 

Mewn coetir conwydd tawel, mae fflach o goch yn gwibio rhwng y coed… y wiwer goch gudd, yn brysur yn chwilota am fwyd ar gyfer y gaeaf.”

 

Yn anffodus, does dim gwiwer goch yn agos i fi o gwbl, felly es i yn ôl i weld y lluniau o wiwerod coch a dynnais eleni yn yr Alban.  Dyma un a oedd yn bwydo fel aderyn.  Mi faswn wrth fy modd yn gweld gwiwerod coch yn agosach i le dwi’n byw, ond rhaid mynd i Droset i ynys Brownsea am hynny (163 milltir).  Mae Sir Fôn yn bellach!

Tynnwyd y llun yma yn Aigas, y llynedd.  Cawson ni (fy ffrind a fi) wythnos wych yn Aigas, sydd yn ganolfan bywyd gwyllt.Wel, field centre yn Saesneg ond dydy hyn ddim yn cyfieithu yn uniongyrchol nac ydy?  Dwi ddim yn meddwl mai Canolfan Maes ydy beth sydd angen yn fama.  Beth bynnag, dwi’n siŵr fy mod wedi sôn am fy mhrofiad pan ddes i adre, mewn blog.  Ond na, dwi wedi tsecio a gweld fy mod heb gofnodi’r profiad hynny!  Lle arbennig iawn, lle gwelson ni eryrod aur, dolffiniaid, cogydd a gymaint o adar a hefyd ymweld â llefydd mor brydferth fel Loch Maree a chymoedd di-ri.  Dyma lun o gyw tylluan frech a oedd wedi syrthio (neu ddringo?) allan o’r nyth.  Ond yr oedd y wardeiniaid yn hyderus fase’r rhieni yn ei warchod.

A dyma un o’r cathod gwyllt sydd ar y stad fel rhan o raglen bridio.  Mae’r gath wyllt yn yr Alban yn brin iawn rŵan a thrwy raglenni fel hon, mae hi’n bosib tyfy’r boblogaeth a rhyddhau cathod yn ôl i’r gwyllt.  Hyd yn hun mae’r ymgais wedi bod yn llwyddiannus.  

Dal i fyny: sgwennais hyn y llynedd, 29 Rhagfyr

Wel, mae’r Dolig drosodd a dwi ddim yn gwneud llawer gyda’r Flwyddyn Newydd,  Trio anwybyddu’r sŵn y tân gwyllt sydd yn fy neffro i o gwmpas hanner nos.  Roedd y Nadolig yn dda: heblaw am salwch meddwl ein mab, sydd yn golygu ei fod yn yr ysbyty eto ac yn waeth na mae o wedi bod o’r blaen, yn anffodus.  Felly rhwng y cwcio a’r clirio a thipyn o gymdeithasu, dan ni wedi bod yn ymweld â fo.

 

Ŵn i ddim be fydd yn digwydd,  Y tro yma, mae o wedi gwneud niwed i’w fflat: wedi tynnu cypyrddau oddiwrth y wal,  a malu un ohonyn nhw, symud yr oergell a’r rhewgell (i’r stafell mochi?!) ac mi oedd o wedi gadael prydau o fwyd ar y platiau i bydru a drewi, ond wnaethon ni ymweld â’r fflat cyn i hynny ddigwydd a glanhau’r gegin.  Rhywfaint, beth bynnag.  A dydy o ddim yn derbyn bod ’na cysylltiad rhwng seicosis a chymryd cyffuriau fel canabis, ac mae ’na gysylltiad cryf....

 

Rhwng pethau Nadoligaidd; a’r ymweliadau a’r cyfarfodydd gyda fo â’r doctoriaid, dwi wedi bod yn trio cadw fy hun yn gall ac yn dengyd i ddarllen.  Daeth pecyn bach o lyfrau Cymraeg o Palas Print, y siop lyfrau yng Nghaernarfon.  Archebais  Gors y Bryniau (Kate Roberts); Dau (Bethan Nantcyll) a Dan Ormes, gan John Alwyn Griffiths, a rhoddais restr o lyfrau Cymraeg i fy mab ac i ffrind rhag ofn eu bod isio gwbod be faswn yn ei hoffi am anhreg Dolig.  Ac felly mi ges i Ble Aeth Elen Puw (Linda Wyn) a Paid Deud gan Mari Emlyn.  Hyd yn hyn dwi wedi darllen Dan Ormes a Paid a Deud: y ddau yn ardderchog mewn ffyrdd gwahanol.

 

Mae Ble Aeth Elen Puw yn aros amdanaf, a hwn ydy’r llyfr dan ni wedi ei ddewis ar gyfer cyfarfod nesaf y clwb darllen  er dydy’r cyfarfod ddim tan fis Mawrth. Yn rhyfedd, er fy mod wedi dod yn gyfarwydd â iaith y De erbyn hyn, mae’r gair “Ble” yn hytrach na’r fersiwn Ogleddol “Lle” yn dal i sownio mor estron.  Ac ar ol y llyfr yna, mae llyfr Kate Roberts yn aros amdanaf a hefyd “Dau”.