Cerddi Caernarfon

 Ers i fi ddechrau ar fy siwrne o ailddysgu Cymraeg, dwi wedi bod yn mynychu “Gŵyl Arall” yng Nghaernarfon, fy hen dre gartrefol, os fedraf. Ac fel arfer, bydd yr ymweliad hwn yn cynnwys mynd am dro o’r “Anglesey” hyd at y clwb hwylio.  Yn y fan hon, dach hi chi’n gwynebu Ynys Môn, neu Sir Fôn fel mae’r rhan fwyaf yn dweud,  Ac wrth ail wneud llawr y cei yma (dim cei’r castell), mae ambell ddarn o gerdd wedi cael ei rhoi mewn llechi ar y llawr. 

Am ffordd dda o dynnu sylw at farddoniaeth leol - achos mae bron bob un o’r rhain wedi eu sgwennu gan feirdd o Gaernarfon.  Dros y blynyddoedd dwi wedi tynnu lluniau o rhai ohonyn nhw, ac wrth glirio allan yn ddiweddar, des ar draws esboniad o’r dyfyniadau a oeddwn wedi cael o’r swyddfa twristiaeth Caernarfon blynyddoedd yn ôl.  Dwi wedi bod yn chwilio i weld pa rai sydd gen i.  Dyma’r cyntaf yn y llun islaw:

 

 Mae hwn yn ddyfyniad o awdl Meirion McIntyre Huws “Gwawr” ’sydd yn disgrifio bywyd tref Caernarfon ac yn dathlu mai Cymraeg ydy iaith y dref o hyd.  Enillodd hon y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanelwedd yn 1993.

 

A dyma un arall:

 

Llinell bwerus ynte?  Ac mewn cynghanedd !

 

Ond mae’r llinell efallai yn fwy adnabyddus fel rhan (a theitl) cân am y dref a chafodd ei sgwennu a chanu gan Geraint Lovegreen a'r band – ond wedi ei seilio ar gwaith Meirion McIntyre Huws eto.  Mae’r pedair llinell olaf yn dod o’r cywydd, gan Meirion Mcintyre Huws eto: “Lle mae cychau y tlodion”.  

Dyma’r ail bennill:

Lle mae cychod y tlodion
yn dweud eu dweud wrth y don
a dwy awr rhyngof â’r dydd
dwyawr mewn diawl o dywydd
mae’n flêr a does run seren
heno i mi uwch fy mhen
dwi’n geiban ond yn gwybod
mai yma wyf innau i fod.

Byddaf yn sôn am fwy o gerddi yn y blog nesaf

Siytni afal

 

Er ei bod hi wedi bod mor sych a phoeth, mae un o’r coed afalau wedi gwneud yn dda iawn.  Afal cynnar ydy hwn: “Discovery”. 

Ac mae hi’n bosibl mai hon oedd y goeden gyntaf i fi blannu yn yr ardd, yn erbyn y wal.  Yn anffodus, mae’r gwyfyn “codling” yn  ymosod ar y goeden ac felly mae ’na dyllau yn y rhan fwyaf o’r afalau, a rhai dim digon dda i’w bwyta ac yn mynd ar y compost

  Mae’r afalau yn aeddfedu yn gynnar, ym mis Gorffennaf ac wedi gorffen erbyn diwedd mis Awst, a dydyn nhw ddim yn cadw.  Felly mae’n rhaid eu bwyta nhw, neu gwneud rhywbeth gyda nhw.  Ac eleni, am yr ail dro dwi wedi gwneud siytni afalau.

 

Dipyn o waith a rŵan: rhaid ffeindio digon o botiau mawr.  Ond mae hi’n dda i gael siytni cartref

Poeth a sych

Wel mae hi’n boeth ofnadwy yma heddiw: eto.  Ac er ei fod yn wych medru cerdded ar y comin yn yr haul erbyn 7 o’r gloch bron bob bore, mae hi’n sefyllfa sydd yn achosi gofid.  Mae bob man mor sych, a thannau gwyllt yn dinistrio coedwigai, natur a rhosydd yn y wlad yma a thai yn Ffrainc a Sbaen ac yn bygwth bywydau pobl.  Dwi’n wir gobeithio bydd llywodraethau yn dechrau gweithio i atal fwy o ddirywiad hinsawdd ond mae’n debyg mai arian sydd yn rheoli bron popeth.

 

Beth bynnag, dwi’n trio cadw pethau’n mynd yn yr ardd, lle mae hi’n bosib.  Mae rhai pethau, fel y llysiau'r milwr coch (loosestrife) yma yn ffynnu.  Dim y rhai gwyllt dan ni yn eu gweld yn y cefn gwlad ydy’r rhain, ond blodau’r ardd.  Mae’r rhosod newydd yn goroesi, ond faswn i ddim yn dweud eu bod yn ffynnu.  “Dainty babis’ ydy enw’r rhosyn - a gwnes waith ymchwil drwyadl a dewis hon am ei fod yn addas i’r llecyn (dim rhy fawr), a gyda blodau sengl - sydd yn bwysig i’r peillwyr.  Dyma lun ohoni yn gynharach yn y flwyddyn.

 Felly dwi’n treulio oriau yn dyfrio ar y funud: gyda chan dyfrio.  Dwi’n dechrau gyda’r tŷ gwydr yn eithaf cynnar yn y dydd (ar ôl hynny: rhy boeth!).  A dwi wedi dysgu bod wylysiau ( aubergines) ddim yn hoff o dywydd poeth, poeth a dydy’r ffrwythau ddim yn datblygu.  Ond mae rhai mathau yn gwneud yn well nac eraill.  Mae’r rhai tenau, hir yn gwneud yn dda - ond dim y rhai tew dwi’n hoffi!  Dwi wedi rhoi blodau rhwng y wylysiau a rhwng y planhigion pupur hefyd. Blodau Mair (marigolds) - i atal y pryfed gwyn, a ”cerinthe“ i ddenu peillwyr.  A heddiw gwelais fod gwenynen gribog  yn brysur yn eu peillio.

Er gwaetha’r poethder dwi wedi llwyddo i gael gnwd o domatos,  ciwcymber (gymaint!), courgettes, ffa ac ambell fefus?  Mae’r mafon hydrefol yn blodeuo a dwi’n cael ambell ffrwyth, ond dydy nhw ddim yn hoffi tywydd poeth o gwbl – ac yn bendant ddim yn hapus gyda tywydd sych, felly dwi wedi bod yn eu dyfrio dipyn. 

Llyfrau Newydd Cymraeg

Wth beidio fynd i Gaernarfon am yr ŵyl, collais y cyfle i brynu llyfrau Cymraeg newydd o “Palas Print” – ac i fynd â’r rhai doeddwn i ddim isio bellach i siop elusen – a falle prynu llyfrau o’r siop hefyd….Wel y llyfr ar ben fy rhestr ydy “Hei Fidel” gan Pryderi Gwyn Jones; (ar gyfer ein cyfarfod darllen nesaf).  Erbyn hyn, mae’r llyfr wedi cael ei harcheb o’r siop, ond fel dywedais yn y blog cynt, hefyd, darganfyddais copi o “Croesi Cyfandir Ar Ddwy Olwyn” ar Kindle, felly dwi hanner ffordd trwyddo fo erbyn rŵan ac ia mae o’n plesio o hyd. 

 

Dwi wedi darllen y ddau lyfr cyntaf yn y gyfres ac felly dwi’n awyddus i ddarllen “Tri” gan Sonia Edwards.  Ar ddechrau’r penwythnos treuliais dipyn o amser yn dal i fyny gyda’r podeldiad Colli’r plot.  Mae’r podlediad yn lle da i gael syniadau am be i ddarllen ond weithio mae malu awyr yn mynd yn ormod a dwi isio jyst cyrraedd y pwynt lle maen nhw’n trafod y llyfrau.  Ond wedi colli sioe Tudur Owen, Huw Dduw, deallais fod sgript ar gael, felly mae hwnna wedi ei harcheb hefyd.  Tybed bydd o yn gweithio fel sgript?  Cawn weld.

 

Awdur dwi’n hoffi yn ofnadwy ydy Rhian Cadwaladr; dwi wedi mwynhau  Fi Sy’n Cael y Ci, Môr a Mynydd, Plethu, Dathlu! a Gwaddol, felly wrth glywed bod ‘na lyfr newydd allan:  “Tan ar hen aelwyd”, mi es ati i brynu hwnna hefyd.  Ac felly bydd pedwar llyfr yn cyrraedd yn y post cyn bo bir.  Cyffrous!  Yn y cyfamser – ers i fi sgwennu’r rhan gyntaf o’r blog, dwi wedi gorffen Croesi Cyfandir Ar Ddwy Olwyn ac wedi prynu Mor Hapus (Gwenllian Ellis) ar kindle hefyd: llyfr gwahanol iawn ond un dwi hefyd yn mwynhau. 

Ail ddiwrnod o'r Ŵyl

Mae hi’n ddydd Sadwrn erbyn hyn ac....

Mae hi’n parhau i fod yn boeth yma ond efallai dipyn bach yn oerach na ddoe.  Am fy mod i ddim yn medru mynd i siop lyfrau i brynu llyfrau Cymraeg dwi wedi tsecio beth sydd ar gael ar Kindle – ac mae  Croesi Cyfandir Ar Ddwy Olwyn ar gael a dwi wedi dechrau ei ddarllen. Diddorol ond dim llawer o esboniad pam roedd Grug Muse yn gwneud y daith yma.  Ond ymhellach ymlaen mae hi’n dweud bod cymaint o bobl mae hi’n cyfarfod â nhw yn gofyn yr un cwestiwn ac “antur” dwi’n meddwl ydy’r ateb.  Fel mae hi’n digwydd roedd fy ngŵr a fi yn sôn am wyliau beicio a wnaethon ni yng Ngogledd Sbaen yn ôl yn 1983 – yn fy ugeiniau hwyr.  Am fis aethon ni; cael trên i lawr i Plymouth ac wedyn llong i Santander a beicio trwy’r Picos D'Ewropa, mynyddoedd trawiadol a hardd – ond yn achosi digon o law, a stormydd o bryd i’w gilydd.  Felly dim byd fel yr 80 diwrnod a gymerodd Grug Muse I groesi America, ond taith ryw 30 diwrnod.  Ond wedi dweud hynny, roedd yn rhoi’r profiad o feicio dydd ar ôl dydd: ond gyda chwmni.

 

Mae Grug Muse yn sgwennu’n dda, ac mae’r llyfr yn hawdd ei ddarllen.  Ar y mwyaf, mae hi’n gwersylla: weithiau mewn parciau swyddogol ac weithiau mae hi’n trio ffeindio rhywle addas answyddogol.  Dan ni’n cael llun da o America deng mlynedd yn ôl, cyn i Trump gael ei ethol am y tro cyntaf.  Mae hi’n siarad â phobl mae hi’n cyfarfod â nhw ar y ffordd ac weithiau yn aros gyda theuluoedd lleol hefyd ac yn disgrifio’r llefydd lle mae hi’n teithio trwyddyn nhw hefyd.  Weithiau gwastadau di-ri gyda chaeau ŷd; ac weithiau cefn gwlad sydd yn ei hatgoffa hi o Gymru.  Ond mae hi’n gamp iddi hi sgwennu crystal am y fath brofiad.

Dim Gŵyl Arall eleni

 

Dydd Iau, 9fed Gorffennaf.

Wel, mae’n edrych yn debyg iawn na fyddaf yn mynd i Ŵyl Arall yng Nghaernarfon eleni.  Dwi’n siomedig.  Dwi wedi bwcio lle i aros, (tafarn, eleni: y Black Boy); tocynnau ar gyfer digwyddiadau, a’r trên.  Felly beth sydd wedi digwydd?  Am un peth mae hi’n grasboeth, ac efallai bydd hynny’n cael effaith ar y trenau, ond am wn i, maent yn rhedeg yn iawn.  Ond, fel dach chi’n ei wybod, dwi’n arddwr brwdfrydig, ac mae cymaint o waith dyfrio a jyst cadw pethau’n fyw ar y funud.  Fel arfer, mi fase fy ngŵr yn dyfrio’r ardd a’r tŷ gwydr, er ei fod yn joban o lew yn y tywydd yma - yn gynnar yn y bore ac yn hwyr gyda’r nos, ond mae o wedi brifo’r ben glin ac yn methu cerdded llawer na sefyll.  Ac ar ben hynny, mae’r ci yn dioddef o golitis ac isio mynd allan yng nghanol y nos...felly mae ffawd wedi camu i mewn, dwi’n meddwl.  Ond dyna ni.

 

Heno, mae canlyniad llyfr y flwyddyn yn cael ei gyhoeddi.  Dwi wedi darllen dau o’r llyfrau – neu wedi trio.  Un ydy llyfr Mererid Hopwood “Mae”: cerddi hyfryd.  Dwi heb eu darllen nhw i gyd, ond wedi darllen sawl un.  Hefyd prynais y nofel 'Dau', Bethan Nantcyll (Gwasg y Bwthyn) ond dim wedi cael llawer o hwyl arni hi.  Dwi’n dychmygu ei bod yn dipyn o waith beirniadu’r gystadleuaeth.

 

Fel mae hi’n digwydd dwi’n mynd i gyfarfod ein clwb darllen Saesneg heno: i drafod Seascraper, nofel gan Benjamin Wood.  Dwi ddim cweit yn siŵr am y nofel yma.  Sgwennu gwych – ond llyfr od.  Taswn yn mynd i Gaernarfon mi faswn wedi chwilio am lyfrau newydd Cymraeg i'w darllen ond gan fy mod yn debyg iawn yn aros yn famau, bydd rhaid eu harchebu nhw trwy’r post.  

Sir Benfro

(Sgwennais I hwn yn ôl ym mis Ebrill ond am ryw reswm wnaeth y blog ddim gweithio'n iawn.  Felly dyma gynnig arall!)

 Gan fod rhaid i mi orffwys fy nhroed, dwi'n gwylio mwy o raglenni ar iplayer y BBC nag arfer. Dwi wedi mwynhau rhai o benodau Inside Britain's National Parks, gan gynnwys yr un ar Sir Benfro.

Er fy mod heb fod yna am rai blynyddoedd, ac mae'n bellter mawr o ble rwy'n byw, dwi wedi bod yn ddigon ffodus i fod ar sawl faith cerdded ar arfordir Sir Benfro. 

Dyma lun o’r capel sydd yn y creigiau – o daith gerdded 13 mlynedd yn ôl gyda grŵp o ffrindiau.  

Gwyliau lle roedden ni’n cerdded ar hyd yr arfordir, ddydd ar ôl ddydd – a rywsut, roedden ni’n ffodus iawn gyda’r tywydd. Cerddon ni’r llwybr dros dair blynedd (wel, rhan o’r llwybr) ac roedd yr haul allan  dydd ar ôl dydd.  Mor wahanol i’r tro cyntaf cerddais ar arfordir Sir Benfro yn ôl yn  y 70au – roedd yn ddiwrnod mor wlyb, aethon ni i’r tafarn lle roedden ni yn aros, yn socian.   Ar ôl hynny aethon ni am wyliau traeth gyda’r plant un tro ond cymysg oedd y tywydd y tro yna.

Y tro diwethaf i mi fynd i Sir Benfro roeddwn yn ymweld â fy ffrind Jan sydd yn byw yn Llandeilo ac aethon ni i’r arfordir ar ddiwrnod poeth, hyfryd, ym mis Medi a nofio yn y môr.

Y flwyddyn cynt, doeddwn i ddim ar wyliau cerdded chwaith, ond gyda grŵp modrwyo adar.  Dydy hynny ddim yn rhywbeth dwi’n ei wneud fy hun, ond mi oedd lle i fi fynd gyda nhw i ynys "Skokholm".  (Ac mae ‘na enw Gymraeg: Sgogwm).Doeddwn i ddim wedi clywed am yr ynys o’r blaen.  Dim rhy bell o Skomer, ond ynys lle dydy hi ddim yn bosib mynd am ddiwrnod: yn hytrach na hynny, mynd am wythnos.  Sgwennais yr hanes mewn dau flog - dyma'r cyntaf:

Ac wyddoch chi beth? ‘roedd yr wythnos hon yn ystod yr haf arbennig o boeth  2022: bob dydd bron yn boeth a’r haul allan.  A’r ynys yn lle braf i dreulio amser oherwydd ei bod hi dipyn yn oerach na’r tir mawr.  Dwi’n edrych yn ôl ar yr wythnos yna fel un o’r profiadau gorau dwi erioed wedi ei gael ynglŷn â gwylio a thynnu lluniau o adar.