Pethau Cymraeg yn lleol

Yn raddol, dwi’n cael gwared ag annwyd drwm.  Dwi wedi bod yn pesychu ac wedi cael dolur gwddw eithaf poenus - ac o ganlyniad, heb yr awydd i wneud llawer o gwbl, heblaw gorffwys, dipyn o ddarllen a gwylio cyfresi ditectifs ( a lol arall) ar S4C.  Ond a deud y gwir, mae safon “Cymru noir” yn dda.  Daliais i fyny gyda’r ddwy gyfres o “Cleddau” ac wedyn y gyfres ddiweddar o “Y Golau” (dim wedi gweld y gyfres gyntaf..) ac ar ôl hynny dwi’n ail gwylio “Y Gwyll”, fesul tipyn.

 

Felly am dipyn o amser bob diwrnod dwi wedi bod mewn byd bach Cymraeg, ond yn raddol dwi’n teimlo’n well ac yn edrych ymlaen at gydio yn yr ardd eto.  Ond cyn hynny, cefais y cyfle i fynd i weld y ffilm “Effi o Blaenau” yn lleol.  Mae clwb ffilmiau eithaf lleol (ryw 7 filltir i ffwrdd) ond dwi erioed wedi bod yna tan neithiwr.  Wrth glywed bod Effi ymlaen prynais docynnau ac es yna gyda fy ngŵr a phedwar person arall o’r grŵp Cymraeg lleol.  Fel roedd yr adolygiadau yn dweud, ffilm bwerus, a pherfformiad gwych gan Leisa Gwenllian ac am fraint cael gweld y ffilm yn fama.  Collais tamaid bach - ’roedd rhaid i fi gamu allan am dipyn oherwydd fy mod yn pesychu ond edrychaf ymlaen at ddal i fyny ar S4c yn hwyrach yn y flwyddyn. 

Yr Hydref: sychder, glaw a chynhaeaddu Hydref 7fed

Mae hi’n parhau yn sych yn fama, er bod arolwg  law heddiw - a dan ni wir angen glaw yn yr ardd.  Mae hi’n haws gweithio yn yr ardd rŵan bod y tywydd poeth wedi mynd, ond mae popeth angen dŵr.  Felly dwi’n treulio llawer o fy amser yn yr ardd yn dyfrio...Ond rŵan ydy’r amser hefyd i gymryd toriadau o blanhigion i’w lledaenu a dyna be dwi wedi gwneud gyda lavant a saets.  Rhaid cadw’r lleithder i mewn ac felly mae cloches plastig yn gwneud y tro..

Un planhigyn sydd wedi dioddef yn ofnadwy yn y poethder ydy’r "erysimum".  Mae hon yn blodeuo am fisoedd ac yn denu peillwyr.  Ar ôl colli un planhigyn prynais un arall yn y gwanwyn - ond wedyn daeth y sychder a’r poethder.  Dwi wedi cymryd toriad felly gawn weld.  Prynais hadau o nionod Cymreig llynedd a rŵan mae dau blanhigyn gen i - a dwi newydd eu hollti.  Hefyd dwi wedi plannu’r rhai o’r planhigion bach mefus sydd yn tyfu'r adeg yma o’r flwyddyn i greu fwy o blanhigion.

O’r diwedd, mae’r cosmos wedi dod ymlaen yn dda ac yn ddel iawn.  Maen nhw yn gwrthsefyll sychder - ond dim gymaint ag sydd wedi bod eleni.  Felly cadw nhw’n fyw oedd y nod ac unwaith roedd y poethder wedi mynd, dyma nhw’n ffynnu.

 

Yn y tŷ gwydr, mae’r pupurau yn dal i aeddfedu ac yn flasus iawn, ac mae ’na domatos o hyd sydd isio amser i droi’n goch go iawn.  Mae banana yn helpu’r rheini i droi os dach chi’n eu rhoi nhw mewn bag papur brown gyda’r fanana.

 

Gwalia Aleighcia

Mi ddois ar draws rhaglen Aleighcia Scott “Gwalia Aleighcia” ar hap a damwain.  Digwydd gweld hen raglen o Heno (a ddarlledwyd yn ôl ym mis Awst) lle'r oedd Aleighcia yn sôn am y gyfres newydd yma, sydd yn trafod hanes a chaneuon Cymraeg.  Yn y bennod gyntaf mae hi yn y gogledd yn trafod shantis: ym Miwmares ac yng Nghaernarfon.  Mae Aleighcia wedi dysgu Cymraeg yn eithaf diweddar a rŵan yn canu yn Gymraeg.  Dwi wastad wedi meddwl bod cerddi a chaneuon yn ffordd wych o ddysgu iaith hefyd.

Yn fy mlog am gerddi Caernarfon soniais am y sgwennu ar y llawr ar y cei a sut roeddwn wedi tynnu lluniau o lawer o’r dyfyniadau.  Ond rywsut, doeddwn ddim wedi tynnu llun o ddyfyniad o “Longau Caernarfon”: "Golau gwyrdd ar waliau wrth fynd heibio".  Dyna’r sianti sydd yn cael ei drafod yn y bennod gyntaf o’r rhaglen.  Hefyd soniwyd am y clwb hwylio eiconig yng Nghaernarfon a dwi'n cofio cael bach o hwyl yn y clwb hwylio lle roedd criw ohonon ni yn canu Llongau Caernarfon yn ystod un Ŵyl arall wrth i’r haul fachlud.  Dyma'r geiriau:

A dyma Hogiau'r Wyddfa yn canu Llongau Caernarfon:

Dwi wedi sôn hefyd mewn blog yn y gorffennol mai un o ddigwyddiadau yn ystod Gŵyl Arall weithiau oedd trip ar y Fenai yn gwrando ar siantis.  A dwi'n cofio canu sianti ar un o’r tripiau yno: dim “llongau Caernarfon” ond sianti arall boblogaidd: “Fflat Huw Puw”.  (A dyna ddysgu rhywbeth bach ar y pryd – mai math o long ydy “fflat”.)  

Wrth sôn am bethau morwrol ddylwn gofio am Ellen Edwards a sefydlodd ysgol forwriaeth yng Nghaernarfon, lle dysgodd dros 1,00 o ddynion i fod yn forwyr (roedd sôn am hyn yn rhaglen Aleighcia hefyd).  Digwyddiad rhyfeddol wrth gofio mai merch oedd Ellen a oedd wedi dysgu morwriaeth oddiwrth ei thad, yn Amlwch, Sir Fôn a bod ni’n sôn am y ddeunawfed ganrif – 1830!

Ffeirio

 Soniais yn y flog diwethaf am y cymunedau sydd yn datblygu wrth i bobl arddio, ac mae hynny wedi ei adlewyrchu yn y ffeirio sydd wedi digwydd yn ddiweddar.  Mi ges alwad ffôn gan hen gymydog.  Roedd Barbara yn byw gyferbyn ein tŷ.  Mae hi wedi symud i lawr y lôn ac wedi cael rhandir gwahanol ac yn amlwg wedi cael cnwd da eleni.  Roedd ganddi hi lawer mwy o domatos gwyrdd nag oedd hi angen.  Felly dyma fi’n cael dau fag llawn o domatos gwyrdd, a’r bwriad oedd gwneud siytni tomato gwyrdd.  

I wneud hynny, mae angen afalau cwcio, ond does gen i ddim digon, felly cysylltais â chymydog arall (sydd wedi symud, hefyd, ond dim rhy bell).  Mae Caroline yn arddwraig gwych ac mae gen hi randir hefyd, a mwy o afalau cwcio na mae hi’n medru ymdopi â.

A dyma fag mawr o afalau yn dod.  Rhois dipyn o ffigys iddi hi - maen nhw’n fach eleni, ond yn flasus o hyd.  A byddaf yn gwneud y siytni pan fydd amser gen i - ond yn eithaf buan.  Efallai bydd fy wyres yn helpu'r prynhawn yma ar ôl ysgol?  Mae digon o’r tomatos gwyrdd i roi i ffrindiau eraill, hefyd: a dyna ni: siytni yn rhad ac am ddim, a chyfeillgarwch yn cael ei gryfhau.

Cynhaeafu, afalau a chymuned

Yn ystod yr wythnos mi es i weld cymydog, Jean, sydd yn byw yn agos.  Mae gardd Jean drws nesaf i fy ngardd i, gyda wal fy ngardd yn eu gwahanu.  Ychydig o flynyddoedd yn ôl yr oedd fy mab hynaf, Tebor, yn garddio i Jean, sydd rŵan yn ei wythdegau hwyr, er doedd hi erioed yn arddwraig!  Mae gardd Jean digon mawr a gofynnais iddi hi a fase hi’n hoffi cael coeden afalau yn yr ardd? Coeden afalau cwcio.  Doedd dim lle ar ôl yn fy ngardd i, a’r syniad oedd ffeirio afalau cwcio am afalau bwyta.  Felly dyma Tebor yn plannu’r goeden afalau.

Yn anffodus dirywiodd iechyd Jean cyn i ni gael cyfle i hel afalau, ac yn fwy anffodus syrthiodd yn y stryd ym mis Mawrth a threuliodd amser hir yn yr ysbyty ac mewn cartrefi gofal yn gwella ar ôl torri ei chlun.  Ar ôl y cwymp, gwaethygid yr alzheimer yn sylweddol, ac ond yn ddiweddar mae hi wedi cael dod adre.  Dwi wedi bod yn ymweld â hi yn yr ysbyty, ac yn ddiweddar yn ei chartref, ac am y tro cyntaf, roedd afalau swmpus ar y goeden - er gwaethaf y tywydd poeth a sych.

Dyma’r afalau - byddaf yn gwneud crymbl dros y penwythnos a mynd a pheth iddi hi.  Ar raglen garddio yn ddiweddar, rhoddwyd cyngor i rywun a oedd eisiau coeden afalau (ond gydag ond lle i un) i ofyn i , neu berswadio cymydog i blannu coeden afalau.  A dyna be wnaeth i fi feddwl am drefniant Jean a fi.  Mae garddio - yn enwedig rhandiroedd yn dod a phobl at ei gilydd, ac yn gallu tyfu cymunedau yn ogystal â gerddi.  Wythnos yma, roedd y rhaglen Garderers’ World ar y teledu yn sôn am randiroedd, y cymunedau sydd yn rhan ohonyn nhw, a’r cyfeillgarwch sydd yn medru datblygu, fel yr un rhwng y ferch sydd yn ei hugeiniau cynnar a’r dyn sydd yn wythdeg ac yn rhannu rhandir.  Da, te?

Yn yr ardd

Wel, o’r diwedd mae’r poethder wedi mynd - ac mae hi’n dipyn o sioc gweld nad ydy’r haul yn gwenu BOB bore; a hefyd dan ni wedi cael tipyn o law, felly fydd hi’n bosib, gobeithio, i fi hau hadau ar gyfer yr Hydref.

Hefyd dwi am ychwanegu planhigion a fydd yn ymdopi mewn tywydd poeth a sych.  Un o’r rheini ydy marjoram neu oregano.  A dweud y gwir, dwi ddim yn siŵr am y gwahaniaeth rhyngddyn nhw: maen nhw’n perthyn yn agos i’w gilydd.  Beth bynnag, mae oregano yn tyfu yn yr ardd mewn un lle, ac yn denu peillwyr ac yn blodeuo am yn hir, felly meddwl oeddwn i am gael mwy.  Dwi’n dallt bod modd eu lledaenu nhw trwy roi sprigau mewn dŵr, felly, dyna be dwi wedi ei wneud a chawn weld be sydd yn digwydd.  Mae perlysiau Mediteranaidd yn ymdopi’n dda gyda diffyg dŵr a thywydd poeth, a gwelais syniad ar raglen teledu i’w defnyddio yn y borderi yn hytrach na mewn lle neu wely arbennig.

 

Wedi tsecio, mae tipyn o berlysiau gen i yn barod, ond falle basai un neu ddau deim gwahanol yn syniad da, Hefyd bydd yn syniad da  cymryd toriadau o lafant a falle saets.

 

Yn y tŷ gwydr, dwi wedi gorfod tynnu’r ciwcymbr allan, fel soniais mewn blog arall.  Ond dwi’n gobeithio bydd y pupurau yn llwyddo rŵan i gynhyrchu digon o ffrwythau.  Dan ni wedi bod yn bwyta pupurau yn barod.  A’r un peth gyda’r aubergines.  Er bod y dail yn edrych yn sâl ac anhapus, fel gwelwch yn y llun, rŵan dydy hi ddim mor boeth, gobeithiaf bydd y ffrwythau yn parhau i dyfu’n dda.

A hefyd, rŵan bod tipyn o law wedi dod, byddaf yn torri’r blodau sydd wedi mynd heibio ac yn twtio’r ardd.

Sychder, glaw a chynyrch

Yn fama, mae’r sychder yn parhau a dwi’n treulio llawer o amser yn dyfrio’r llysiau, a rhai planhigion eraill.  Dydy’r goeden hardd, yr “amalanchier”,  ddim yn gwrthsefyll y sychder yn dda iawn.  Mae hi  yn yr ardd ers rhyw dair neu bedair blynedd - dim digon hir i oroesi cymaint o sychder.  Mae’r goeden geirios fach yn yr un sefyllfa ac wedi bod yn dioddef.  Ar wahân i’r ardd fawr yn y cefn mae gardd ffrynt hefyd - a does dim dŵr ar gael yno unwaith i’r gasgen ddŵr sychu.  Felly mae’n rhaid i’r planhigion yn y ffrynt oroesi heb gael llawer o ddyfrio: o bryd i’w gilydd dwi yn mynd a dŵr yno, ond dim digon yn y tywydd yma.  Ac mae’r gwely ar waelod yr ardd ffrynt yn edrych yn drist iawn erbyn hyn.

 

 Ond heddiw roedd yr arolygon yn sôn am law ysgafn trwy’r dydd – ac efallai glaw trwm yn y bore, ond na, dim yn fama.  Cawson ni law am ryw tair awr y bore ’ma.  Dim digon o bell ffordd, ond efallai bydd hyn yn helpu rywfaint.

 

Ar hyn o bryd, mae’n anodd dweud a ydy planhigyn neu goeden yn dal yn fyw, neu beidio. Mae coed yn gollwng eu dail ac yn “hydrefu” yn gynnar os ydynt dan straen.  E.e., dyma dderwen sydd ar safle ein hamgueddfa leol, a dydy hi ddim yn wyrdd erbyn hyn. 

 Ond mae hon yn wyrdd a heb golli dail eto: efallai am ei bod yn agos at bwll ac mewn mwy o gysgod.  

Felly mae rhai o’r coed yn yr ardd yn gollwng eu dail, a rhai o’r llwyni hefyd.  Ond mae’n anodd gwybod a fyddan nhw’n goroesi nes daw'r Gwanwyn.

 

Wrth gwrs, dwi wedi bod yn dyfrio yn yr ardd llysiau – ac wedi cael digonedd o courgettes, ffa Ffrengig a phupurau ( y rhai o’r tŷ gwydr) – a chiwcymbr.  Yn anffodus mae spider mite wedi cael gafael ar y pupurau a’r ciwcymbr felly roedd rhaid tynnu’r ciwcymbr allan – a chroesi bysedd am y pupurau ar ôl chwistrellu dŵr a sebon drostyn nhw.